Lütfen bekleyin..
DOLAR
istanbul
29°
20 Temmuz 2018, 00:24


ATHAMADE.

28 Mayıs 2016, 21:13

“Her sülale kendini nasıl tek kişi katılımıyla temsil ederse, her yerleşim birimi de kendini diğer yerleşik birimlere karşı bir gurupla ifade ederdi.”

ATHAMADE..                                                                                                                                    

(Saim Tuc Bıc-ra Ankara.)

Adıgece “Tıha” yaratıcı, “Made” dikiyor (dikme) işlevli bir kelimedir. İkisinin bileşimi olan: “TIHAMADE” yaratıcı düzeyinde doğru-düzgün iş gören anlamında değerlendirilebilir.

“NAXIJ ve AHBE” (Ğahbe) Yaşça büyük olan, kıdemli demektir.

ĞAYHABI..

“Ğayha” artı’yı, yüksekliği ifade eder. “Bı” ehil, becerikli demektir. Dolaysıyla ĞAYHABI üstün vasıflı en yetenekli büyük demektir. AHBE, Sadece büyük anlamında kullanılır.

ABAS ve ADIGE KÖK YAPILANMASI..

“YAŞ” hiyerarşisine dayalı ve “SOY” eksenlidir. ĞAYHABI veya ĞATHAMADE soyun en yaşlısına (Büyüğüne) verilen tabii bir ünvandır. Geleneğin temel otoritesi sayılır.

  • Topluma karşı soyunun sorumluluğunu taşır.
  • Genel konularda soyunu temsil etme veya ettirme yetkisine sahiptir.
  •  Mensuplarının hataları öce kendince sorgulanır.
  • Sülalesinde bedenen çalışmayan tek kimsedir.
  • Misafirhanesini makam odası gibi kullanır.
  • Evinde adına ayrı sofra düzenlenen tek kişidir.

ATHAMADE yada ĞAYHABI’LIĞIN..

Diğer bir yanı idareciliktir. Yöneticilik, kendini nasıl kullanacağı ile beraberindekileri neye göre değerlendireceği ve yönlendireceğini bilmektir.

SEÇİLİ YADA SORUMLULUK VERİLEN ĞAYHABI..

Eskiden her soy (Sülale) kendi yerleşim bölgesinde sosyal ve toplumsal konularda: “Her sülale kendini nasıl tek kişi katılımıyla temsil ederse, her yerleşim birimi de kendini diğer yerleşik birimlere karşı bir gurupla ifade ederdi.” Bunun için bir araya gelen soy büyükleri yâda onların vekilleri, aralarında en yetkin olan birinin önerisiyle, bu gurubu yönetmek üzere içlerinden konunun ehli olduğunu bildikleri birini, ihtiyaç duyacağı her türlü maddi ve manevi destek sağlanmak suretiyle tam yetkiyle görevlendirilirdi. Dokunulmazlığı ve karşı gelinmezliği olan bu ĞATHAMADE kendisini görevlendirenlerin ve yöresinin adına insiyatif kullanırdı ve bu yetki görev bitimine kadardı.

GURUP ĞATHAMADE’Sİ..

Belirlenmesi sırasında dikkat edilecek en ön şart: (a) Şahsın herhangi bir mani halinin olmaması (matemli vs gibi) dikkatle gözetilirdi. (b) Soyundan kendi sülalesinin adını taşıyan başka bir büyüğün olmaması, diğer dikkat edilen hususlardan biriydi. (c) Gidilecek tarafa uygun konumda olması. (ç) Taraflarla akrabalık ilişkisinin bulunmaması. (d) iş ve aile halinin, yaşının müsait olması vs gibi. (Mevcutların en iyisi değil en uygun olanın olması gözetilirdi.) Kendisine bir yardımcı edinme veya verilmesi usuldendi. Birde hizmetinde olacak bir yaver belirlenirdi. Ayrıca yerleşim yerlerinde bulunan, mazereti olmayan her aile (sülale) Ğathamade’den yaşça daha küçük biriyle tek kişiyle guruba katılma ve bu suretle toplumda kendilerini ifade etme zorunlulukları vardı.

YARDIMCI.. (Ğayhbaoğze –Thamadekuace)

Yardımcının Ğathamadeyi tamamlayıcı yetenekte olması ve Tıhamade’den büyük olmaması gerekirdi. ”Thamade yardımcısında Thamade de aranan özelliklerden, önünde soyundan herhangi bir büyüğünün olmaması şartı aranmazdı” ve Ğathamade’nin bilgisi tahtında guruptaki görev ve hizmet dağılımı ile alt oluşumu yardımcı konumundaki ikinci kişi sağlar ve guruptaki gençlere daha yakın olurdu. “Aslında Ğathamade, bir bakıma her şeye karışmaz, gurubun temsilcisi pozisyonunda karşı tarafın Tıhamade ve önde gelenlerine muhatap olurdu.” Gurubunun denetimi ile kontrolünü yaveri kanalıyla sağlardı. Genel durumlarda, benzer görevlilerle birlikte hareket etme zorunluluğu doğduğunda, gurupların Tıhamadeleri en kıdemli Tıhamadeye tabi olur ve çok başlılıktan kaçınılırdı.

YAVER.. (Aycbaoğze – Pışafe)

Gençlerin arasından, hizmet kabiliyetiyle öne çıkmış, beceri sahiplerinden belirlenirdi. Bu gençlerin arasında öyle kabiliyetler olurdu ki: “Bir arada olmaz denebilecek karakterlerin nasıl bağdaştırılabileceğini bilen” ve beraber olduğu çoğu otoritenin, kendini hiç belli etmeden prestijini kurtaran.. Gurupta böylesi özverili gençlerin olması hem büyükler hem de gelecek açısından, tolum için bir şans ve zenginliktir. Bu kabiliyetlerin tanıtılması beraber olduğu Thamade vasıtasıyla ve “Onura edilmesi ise, toplumun önde gelen büyüklerin büyüklerine düşer.   

TOPLUM.. (Vuğa – Jıle)

Kafkasya’nın sosyal yapısı konu edildiğinde özet olarak: Eski temel halkının değerler bilinci üzerine kurulu bir toplum ve sülaleler bütünlüğü olduğu, “Kuralların Kral sayıldığı” ona bağlı olarak hayatı ortaklaşa sürdürdüğü, herkesin görev ve sorumluluklarının bilincinde: ”Bütün girişimlerin gurupsal ve uygulamaların merasimsel olduğu hatırlanmalıdır.”

Burada Ğathamade’nin, olumsuzluklarla karşılaşılması halinde tek başına inisiyatif kullanma ve çözüm üretme zorunluluğu olduğu unutulmamalıdır. Onun için önce kurallara uygun davranma, olmuyorsa aklın gereklerine başvurma, oda olmuyorsa (Yınemvoa, yışavvoa yıçpe) (Muxme zırıxu çaa) Başarısızlığın mazereti kabul edilmeyeceği için: “Nasıl oluyorsa öyle yapma” şartı doğardı.” Gurubuyla ters düşse dahi, sorumluluğu kendisi taşıdığı için sonucuna da katlanma kararlılığı içinde her halükarda Ğathamade çözüm üretme durumunda olurdu…  

GÜNÜMÜZDE ĞATHAMADELİK..

Alt yapısı boşalmış, içi boş bir kavram haline dönüşmüştür. “Yaptırım kabiliyeti olmayan ve yaşlılara dönük bir moral değer olarak kullanılmaktadır. Sanıyorum kullanılmasında bir sakınca yoktur. Ama her yaşlıdan Ğathamade yâda Ğayhabı’lık yeteneği beklenmesi yanlış olur. Ğathamadelik aslında soya (sülaleye) dönük bir payedir. Önünde kendinden büyüğü olan gencin Ğathamadelik (akıldanelik) taslaması hem yakışıksız hem de ayıp olmaktadır. Onun için esas yapıda, eskiden yoğun kullanılan ĞAHBA ve NAXIJ terimleri vardı Şimdide benzerinin kullanılması daha doğru ve daha makul bir yaklaşım olacaktır, Büyüğümüz: “Hahba – Dinaxıj” gibi…

ATA DEYİMİ..

Burada ilişkili bulduğum için iki ayrı dilde iki ata deyimi kullanmak istiyorum:

Abazaca: (Yeyhbare yıçıcız ğalıgaj yıtıc nışıntereb.) Saygınlığını (Büyüklüğünü) yitirmiş yaşlının evi mezardır.

Adıgece: (Mel Xuşer şıkoedınum bıjen gafer paşe meux.) Koyun sürüsü kaybolacağı zaman uyuz keçi öncü olur… (Not: 23.03.2014 de yazılan bu yazı, Mayıs 2016 da yeniden paylaşıma hazırlanmıştır.)

Resim: Loh Ersin Burak

 

  • Bu haberi paylaşın:
UYARI: Konuyla ilgisi bulunmayan, hakaret içeren cümleler veya imalar, inançlara saldırı, şiddete teşvik ve tamamı büyük harfle yazılan yorumlar onaylanmamaktadır.
KONUK YAZARLAR Kategorisindeki Diğer Haberler
Keşki Ömer Beyi (bana göre) yanlış kişiler üzerinden tanımamış olsaydım, Bi..
Kafkas halklarının tarihin derinlerine gittikçe, dillerini irdeledikçe aynı..
Sosyal medyanın çukurlarında kaybolacağına olan inancımdan dolayı yazarın k..
Toplumları; kültürleri ayakta tutan Omar gibi insanları anlamak zaman alabi..
Bizim geleneğimizde kucaklaşmak vardır ama (bu birbirine çok yakın olanlar ..
Tabii 150 yıl önce terk edilen vatanı " ta yüreğinde anavatanın olarak..
nakliyat
İmsakGüneşÖğleİkindiAkşamYatsı
medi
haceri, simya , naturel , dogal , urun , organik sampuan , organik sivi sabun, organik dus jeli , organiMilliSavunmaYusufoğlu Makina ve Kalıp Sanayi
bmV0aGFiZXJ5YXppbGltaS5jb20=